YESHUA THIHNA NÎ? KAN BUAINA SIAMTUTE LEH A SAWIFIAHNA TAWI
Date: 10th Apr 2025
Pro Pastor Lalramdinmawia
1. Hebrai ṭawng peh'-sakh (פֶסַח) tih hi Grik ṭawngin ‘pascha’ (πάσχα) tih a ni a. Chu chu Sap ṭawngin Passover tihna a ni. Passover awmzia chu Mizo ṭawng chuan ‘Kalhlên’ tihna a ni mai a, Mizo Bible lehlin hian Passover (kalhlên) tih thumalte chu ‘kalhlên’ tia letling mai lovin, ‘Kalhlên Kût’ (feast of Passover) tiin a letling deuh vek a. Thuthlung Thar Bible – ah phei chuan ‘Kalhlen Kût’ tiin a letling vek mai a ni. Hei hian Yeshua thih nî chhût a ti buaithlâk angreng a; Mizo Bible – in Kalhlên Kût a tihte hi Abib 14 nge Abib 15 zawk a kawh tih hriat hran a har ta êm êm a. Good Friday hmang te mai ni lovin Kalhlên Kût hmang ṭhinte thlengin buaina a siam a ni! Bible lehlin chhuak thar lehzel turah chuan, Passover tih thumal leh Feast of Passover tih thumal hi thliar hrangin, lehlin dik ni se a ṭha viau ang.
Kalhlên (pascha/Passover) nî chu Abib 14 a ni a, chu nî – ah chuan kalhlên sâ an talh ṭhin. (cf. Ex. 12:5-6). Kalhlên Kût (Gk. Heorte pascha - ἑορτῇ πάσχα) erawh Abib 15 nî hi a ni. Abib 15 nî chu beram sa ei nî a ni – chu pawh khêl lovin Abib 15 inṭanzanah an ei ṭhin (cf. Ex. 12:8). Beram sa talh nî, an ei tur buatsaih nî (Abib 14) leh a ei nî (Abib 15), hun tlâk dan hi hriatchian ngai tak a ni. Hêng hi Mizo Bible aṭang chuan hriat fiah har tak a ni phawt mai. Engpawh-nisela, Mizo Bible translation hian ‘Formal/Literal translation’ aiin ‘functional/equivalence translation’ a dah pawimawh zawk vang a ni thei ang.
2. Chawlhkar Sabbath chauh hriatna vangin Mizo Bible-a Chawlhni (Sabat) tih reng reng chu Inrinni (Saturday) emaw tih nghalna awm mai ṭhin hian min tibuai viau bawk. Chawlhkar Sabbath (Saturday kan tih) hi Sabbath pasa-rihte zinga pakhat a ni. (cf. lev. 23) Ezekiela 20:20 ah chuan, “Ka Chawlhnite…” tih kan hmu a. Sap ṭawngin, ‘MY SABBATHS’ tih a ni a. Ṭawng bul zawkah pawh šab·bə·ṯō·ṯay (שַׁבְּתוֹתַ֖י) tih a ni. A grammar zawng pawhin, plural, genitival Pronoun a ni nghe nghe. šab·bə·ṯō·ṯay (Ka Chawlhnite) tih thumal hi Thuthlung Hlui Bible-ah ṭum 14 kan hmu hial a ni. Hei chauh pawh hian Sabbath pakhat chauh a awm lohzia a tichiang thawkhat viau awm e. AD 30 kum a ‘Lungngaih Hapta’-ah khan Sabbath chi hnih a tlazep tih hi hriat thiam a ngai viau mai. Chungte chu – ‘Kalhlên Kût - Chawlhni Ropui’ (Abib 15 - Thursday) leh Chawlhkâr Sabbath (Abib 17 - Saturday) te an ni. A hnuai lamah Abib 14 nî - Wednesday anih dan kan sawi kâi ang.
3. Buaina siamtu lian tak dang leh chu - Thuthlung Hlui huna Israel fate hunbi chhiar dan te, Thuthlung Thar huna Chanchin ṭha ziaktu mi palite bâkah Tirhkoh hmasate lehkhathawna hun leh kum chhiar dan hriat loh lutuk vangin an hunbi ziak phung kan man fuh thei lo niin a lang bawk. Bible hi Western literature emaw Mizo literature emaw a ni lova, Hebrew Literature anih avangin zir tak taka zir a ngai. Bible Kalendar tia kan hriat ṭhan tak – Abib/Nisan thla aṭanga Adar thla hi January aṭanga December thla kan hriat chian ang hian hre chiang ni ila chuan, buaina tam tak hi a kiangin a rinawm. Bible Context vawnhim hi Pathian thu zirna huangah chuan sawi ùar hlawh ber te zinga mi a ni a. Pathian Thu Thianghlim ziaktute khan a thih leh thawhlehna hun sawi nan hian Gregorian Calendar hi behchhanah an hmang hman lova, AD 30 kumah khan, Julian Calendar (46 BCE vel aṭanga hman ṭan tawh) kha an hmang a ni. Lal Yeshua hunlaia ní khat hun tehfung chu ni tlâk aṭanga ni tlâk leh thleng hi a ni bawk. Chuvangin, a hun leh nî dik tak hre turin Lal Yeshua hun laia hunbi chhiar dan leh Julian Calendar kha ngaihthah a rem lo a ni.
Tuna Calendar kan hman lai hi kum 1582 – ah hman ṭan niin a lang a. Kum 440 vela upa tihna a ni. Gregorian Calen-dar hi Lal Yeshua thih kum leh a ní chhût nan a upa tâwk lo a; Zirtawp ní (Friday) nge Nilainí (Wednesday) dik zawk tih hre turin AD 30 kuma Kalhlen nî kha zu bihlet a ṭul ngei ngei a ni. Hei tak hi kan hlamchhiah avangin buaina a tam phah a ni ber mai.
AD 30 kumah khan Kalhlên (Abib 14) chu tuna calendar kan hman lai - Gregory Calendar ah hian Nilaini (Wednes-day) – ah a tlà a, a thih ni kan tih fo, Friday nî chu Abib/Nisan 16 ah a tla thung! Lal Yeshua thih ní kha Kalhlen Kût hmá ni chiah-ah a thleng tih kan hre tawh a. Kalhlên Kût chu ni bîk nei a ni a; Abib 16 (a hunlaia Friday) ah ni lovin Abib 15 ah a thleng ziah ṭhin tih kan hre bawk a (cf. Lev. 23:6). AD 30 kuma Abib 15 ni kha Thursday a nih chuan a thawhlehna nî pawh chhiar ṭhat a ngai dawn tihna a ni!
4. Friday ní-a khenbeh tih hi Mizo Bible tualchin aṭang chuan thil àwm tak pawh a ni. Synoptic Gospels lehlin dan hian kawngro a su viau mai:
Matthaia 27:62 … a tûkah chuan (chu chu inrinni zawh tûk a ni).
Marka 15:42 … Inrinni a nih avangin (Chu chu chawlhni hmaa ni hi a ni).
Luka 23:54 … chumi ni chu inrinni a ni a, Chawlhni a lo ni lek lek tawh si a.
Mizo Bible-in, Yeshua thih nî (Kalhlên Kût nî ni lovin, Kalhlên nî – Abib 14) chu ‘inrinni’ tiin min lehlinsak a. ‘Inrinni zawh tûk’, Çhawlhni hmaa nî’ tih te a ni chiah bawk si nen, Inrinni tih kha Friday anga ngaih nghal theihna dan a lian ve bawk a ni. ‘Paraskeué’ (παρασκευή) tih thumal hi ‘preparation’ tihna a ni a. Mizo ṭawng chuan ‘inbuatsaihna’ tih hian a awmzia a phawk zo ber awm e. Grik Bible ziakin, ‘hemera en paraskeues/ἡμέρα ἦν παρασκευῆς (day of preparation) a tih hi ‘inrinni’ tia letling lovin ‘inbuatsaihna nî’ ti ta zawk sela, kan bo dan a nêp hlek mai thei a ni. Inrinni tia lehlin hi a dik lo miah lova, mahse, ‘Inrinni’ tih lai tak hian chawlhkâr nî chhiar dan (Friday, Saturday… leh adt.) a zui nia ngaihfin theihna a tilian ve tlat!
Chanchin ṭha ziaktute zingah Johana ziak kan la tarlang lova, ani ziak dan hian min kaihruai dik thei ange maw chu, bihchiang law law teh ang. Johana 19:14-ah (Tin, chumi ni chu Kalhlén Kût Inrinni a ni a, tukthuan ei hun lai a ni.) Tin, ani chuan Juda-te hnénah, “En teh u, in Lal hi!” a ti a. — Lal Yeshua an khenbeh ní kha eng inrinni nge ni ta? A chhannaah chuan, Kalhlên Kût (Abib 15) nî lo thleng tur atana Inrinni (Inbuatsaihna Ni – Abib14) a ni tih a chiang mai. Chawlhkar Sabbath (Saturday) lo thleng tur atana Inrinni (Friday) lam kha a hawi chiah lo a ni.
Lal Yeshua ti Messia-tu, Yeshua Messia, Pathian fapa a nihna tichiangtu leh Mihring Fapa anihzia nemnghettu ber chu Jona hmanga ‘chhinchhiahna (Gk. Semeion)’ a pêk kha a ni. Matthaia 12:39-40 – ah khan chhinchhiahna a pêk dan kan hmu a; ‘chhinchhiahna’ tih thumal kha σημεῖον (sēmeion) tih a hmang a. Chu chu chhinchhiahna pakhat chauh (singular) sawina a ni. Chhinchhiahna dangte hmer tel theihin ziak ni ta se, sēmeion tih thumal hi hmang lovin, σημεῖα (sēmeia - chhinchhiahnate) tih hi a hmang ngei ngei ang.
A chhinchhiahna pêk chu - Nghapui kawchhûnga Jona awm hun chhûng ang chiaha – ‘Ni Thum leh Zan Thum lei chhûnga a awm tur thu’ kha a ni. Lalnu Esther-i a sawi lova, thil dang pawh a sawi chuang lo. “Jona Chhinchhiahna CHAUH LO CHU” (cf. Mt. 12-39) a ti mai a ni. Chhinchhiahna chi hnih, chi thum pe ta chiah sela, an rinhlelhna level chu a sang zual sauh ngei ang le!
Mihring hi mi chi hrang hrang kan awm a, chung zinga chi hnihte chu – ‘A dik leh dik loh fiah tum tlat ṭhin mi’ leh ‘fiah a hneka rinhlelh nacháng pawh hre lo mi’ kan awm!