ROPUI NGE ROPUINA? (Grik-Eng-Mizo Bible aṭanga chhuina)
Date: 19th May 2025
Pro Pastor Lalramdinmawia
For Thine is the Kingdom, and the power and the glory, forever. Amen (KJV)
Thuhmahrûai
Khawvel thilah te, sakhuana thilah te leh kohhranho zingah te lam hian ‘thu inchuh’ hi a awm reng reng a. Tun ṭumah pawh thu inchuh theih deuh mai kan ngaihtuahho dawn a ni. Kohhran hrang hrang zingah Lalpa Ṭawngṭaina kan chham dan a inang lo nuaih a. A thu hlâwm tàwp lam – ‘ram te, thiltihtheihna te, ropuina/ropùi te, chatuana i ta a ni si a, Amen.’ tih laiah hian ropui tih nge ropuina tih zawk tur tih hi Mizoram-a kohhran hrang hrangte zawhna a la ni ru reng a ni. Kan thiam ang tâwkin, ṭawngbul leh Bible lehlin dan te aṭangin ‘δόξα/doxa/glory’ tih thumal bik hi thlùr bing kan tum dawn nia. Matthaia 6:13 (KJV) tâwpna hi ‘doxology’ tiin an sawi mai ṭhin a, kan zir chhung pawh hian letling buai lovin ‘doxology’ tiin kan sawi ve zel mai dawn a ni.
Bible Original ah a chuang lo! Mahse…,
Rairûang bu (papyri) 140 vel zinga pakhatah mah doxology hi a chuang lo a. Kum AD zabi 6-na hma lama hawrawppui kutziak bu (uncial) ah pawh a chuang chuang lo a. Tin, hawrawpte bu (minuscule) ah pawh a chuan lohna a tam zawk a ni. Doxology chùannate hi AD zabi 6-na hnu lam vek an ti. Bible hmasa (original) lamah a tel lo tiin kan sawi thei anih chu. Didakhe leh thil dang, kohhran inkhawma hman atana an chher chhuahah a tel chho va. Kohhrana hman tlánglawn chhoh anih tâk avangin leh a inrem êm avangin kohhranah pawh an hmang rim ta zel a. Zawi muangin kutziak bu ṭhenkhatah a lût chho zel a. Lehlin lam thlengin a kâi ta a ni ang, tia pawm hi a dik thei awm e. Hetiang hi ni mahsela, Grik Thuthlung Thar kutziak bu upa leh rintlâk zuala a chùan loh avangin Sap ṭawng Bible tam takin an telh lo a, Mizo Bible lehlinah pawh telh a ni lo bawk a ni.
Mahse, chungte avang chuan kan hnualsûat mai dawn em ni ang le? Ni bik lo ve! Bible châng dangah ram te, thiltihtheihna te leh ropuina zawng zawng chu Pathian ta vek a ni tih hi phat rual lovin a chuang dep dup a. Tuman an pha hek lo. Lalpa ṭawngṭâina tâwpah chuang lo mah se chung zawng zawng chu Pathian ta dik tak a nihna a bo lo va; tuman an chuh lova, an pha thei hek lo. Kohhran hovin Lalpa ṭawngṭainaa kan chham tel hi a pawi lo chang ni lovin a ṭha êm êm a ni tiin ka sawi duh a ni.
Mi thiam zingah ngaihdan inang lo!
Mizo ṭawng bible letling tute zinga Chief translator ni tawh Rev. Zairema leh Pathian thu hriat rilna huanga tunlai chhuante huai taka enkawl mektu tih ngam – Revd Chuauṭhuama leh Baptist Kohhran ‘Pa’ leh Lunglei rohlu fam ta Rev Dr. CL. Hminga te khan ‘δόξα’ (doxa – glory) tih chu ‘ropùi’ (a ri hniam, bung nghata lam tur a ni ang – ‘min pùi teh’ tiha mi ang hian) tia lehlin tur tiin ngaihdan nghet tak an siam a. An ṭanchhanah chuan, ‘Ropuina te, thil ropui te mai ni lovin ‘ropùi’ hi Pathian zepui (adjective) a ni’ an ti.
Chutia ngaihdan huang khata kal te an awm lai chuan, ngaihdan hràn nei an lo awm ve nghal zel a! Fam ta, Rev. Dr. R. Chhuanliana (NT Scholar), Aizawl Theological College-a zirtirtu ni ṭhin khan a lehkhabu ‘Heti hian tawngtâi rawh u’ tih a ziakah chuan ‘ropuina’ tih tùrah a ngai ve thung a. Chutiang zelin, Thuthlung Thar (NT) zirtu zinga kan mithiam neih Rev. H. Joseph Lalfakmawia, DTh pawhin a lehkhabu ziak ‘Hermeneia – Bible Thu Thûk Chhuina Vol 1’ ah “ropuina tih tur a ni dawn lawm ni?” tiin a rawn târlang ve leh ta a. Church of God (Seventh Day), Mizoram Conference chuan kum 1967 aṭang tawh khan, ‘ropuina’ tiin urhsun takin ala pawm ve reng bawk a. Ngaihdan nei ve, sawi tur tam tak ala awm thei cheu ang. Engpawhnisela, chutah chuan lo duh tâwk rih mai ila.
Grik Grammar aṭang chuan
Sap ṭawnga kingdom, power, glory zawng zawng hi Grik ṭawng chuan thil hming sawina (abstract) noun: nominative case, feminine gender leh singular number vek an ni a. Fet taka lehlin dawn chuan nihna thuhmun ṭheuh va lehlin a ṭul ang tih a chiang nghal a ni.
A mal malin lo chuk chhin ila:
1. Ram/Lalram (Kingdom)
Lei lalin a awp, a thuneihna huang chhung, a ram (physical sense) sawina atan Thuthlung Tharah hian kan hmu zauh zauh a (Mt. 12:25f./Mk. 3:24/Lk. 11:17; Mt 24:7). Hetianga hman anih hian ‘concrete noun’ a ni. A bâkah chuan Pathian ram (Chatuan Lalram) sawina a ni deuh vek mai a. Hetianga hman anih hian ‘abstract noun’ (hmuh leh khawih theih ni lo) a ni.
2. Thiltihtheihna (power, might, strength)
Hei hi ‘chakna, engkim tih theih vekna, ropui chungchuang tak’ sawina a ni a. Tisa/taksa lam a kâwk lo va, ‘abstract noun’ (hmuh leh khawih theih ni lo) tho a ni. A hnuaia kan sawi tur – doxa nena hman kawp a ni zui a, chutia hman kawp anih phei chuan Pathian ropùina, engkim tithei a nihzia te, a lalzia te sawina te a ni (Thup. 15:8).
3. Doxa (glory)
In, lo, ram, lawng, khâwl leh thil dang, lian leh turu, ropui tak (noun) sawi nan ‘thil ropui’ te (the things that are glorious or great) tih sawinate chu ‘concrete noun’ kan ti ṭhin. ‘Glory’ tih hi a chunga mi te ang bawk khian ‘concrete noun’ ni lovin ‘abstract noun’ (hmuh leh khawih theih loh) tho a ni a. Kan hriat tâk angin grik ṭawng chuan doxa (δόξα) a ni a. Grik Dictionary zingah vawiin thleng rorêltu zinga mi, Bauer-a lexicon-a doxa lehlinna awm zawng zawng hi abstract noun vek a ni.
Hêng thil pathum kan sawi mêk (lalram/kingdom, thiltihtheihna/power leh ropuina/glory) te hi lal ropui takin a neih vek ṭhinte an ni a. Chutiang Qualification nei kawp lo lal chu an ropui ngai lova, ROPUINA a nei lo tihna a ni ang.
Mizo Bible bihchiang leh ang
Grik Bible a ‘doxa’ – tih hi (nominative case-in) ṭum 35 hman a ni a (UBS). Glory tia lehlin an ni deuh vek a; honour tia lehlinna pawh a awm tho. Abstract noun vek an ni tihna a nih chu. Mizo Bible (OV) hian doxa, Thuthlung Thar bu puma ṭum 36 lo langte chu – ‘ropui’ tiin vawi 2 (Lk. 2:14; II Kor. 3:9) a letling a. Vawi khat (1) ṭheuh - ‘Chawimawia awm’, ‘mawi’, ‘chhuan (chhuang)’ tiin a letling bawk a. A bak zawng ‘ropuina’ ti vekin vawi 29 lai a letling thung.
Grik Grammar-a Accusative case an tih (direct object - δόξαν – doxan) atana an hmanna pawh hmun 58 zetah a awm a. Chungte chu sap ṭawngah chuan ‘glory/to give glory’ tih a ni vek mai a. Mizo ṭawngin ‘ropuina’ a nih loh vek chuan ‘ropuina pe/chawimâwi’ ti zela lehlin a ni. ‘Ropui’ (adjective) tia lehlin awm miah lo hi kan zawhna lian tak, ṭanfung phet thlâksak theitu a ni ang!
Ephesi 1:12 (OV) hi lo en leh hrâm ila. Hetah hian, ‘Keini Krista/Messia lo beisei hmasa tawhte hi a ropùi fakna kan lo nihna turin’ tih a awm. Hei hi kan sawi mêk ‘ropùi’ (adjective - doxes) chu a ni ta! Mahse, Bible lehlin thar (CL Re-edited) erawh chuan ‘ropuina’ tiin a dah leh hlauh si. A dik reng a ni. ‘Doxa’ a ni emaw ‘Doxes’ a ni emaw noun a nihna a bo thei ngawt lo. Mizo ṭawng anih vanga adjective anga lo lehlin daih kha a dikna a awm chuang lo kan ti thei ang.
Anihna takah chuan, Lalpa ṭawngṭâina tâwp (doxology) hi kan NT Grik text hmanah a awm lo naa, a ang ṭep a awm tho va; Thup. 4:11 hi a ni. Mizo Bible lehlin hlui (OVR) leh a thar (CLR) kha han enkawp nghal ula – ‘doxan’ tih thumal hi ‘ropuina’ tih chu a hmang ve ve leh tho a nia. Phawrh leh law law ang aw – Thup. 19:1 hi le! “Halleluia! Chhandamna te, ropuina te, thiltihtheihna te kan Pathian ta a ni…” (OVR leh CLR). Heta ‘ropuina’ tih pawh hi ‘doxa’ tho kha a ni. Khawiah nge ROPÙI chu a awm tak le?
‘Ropuina’ tia lehlin dik ti tawk lo leh, lehlin duh lotu kan mithiam hmasate khan Mizo ṭawng Bible Thuthlung Thar 1919 edition-ah khan Thup. 4:11 leh 19:1 thua mi hi, ‘ropuina te’ tiin an lo dah daih tawh bawk sia. Hriatthiam har chu a awm a ni! Vawiin thlenga hetia, ‘ropuina’ ti lova ‘ropui’ tia kohhran ṭhenkhatin an hmang hi hetiang hian chhan hrang hrang a sawi theih awm e:
1. Ṭawng bul ziarâng (syntax) ngaihthah ṭhaka, lehlinna ṭáwng ngaihpawimawh zâwk vang a ni ang.
2. Ngaih dan hlui sahuai thing vawn tlat vâng a ni ang.
Tlángkawmna
‘Duhlian Zirtirh Bu’-ah (1921, phêk 49) chuan “Ropuinate” tih a ni a; ‘Zir Ṭan Bu’-ah (1926, phêk 15) erawh “Ropùite” tih a ni. Mizoram Synod P. Pastor chhawrlâi, H. Joseph Lalfakmawia, lehkhabu ro tling tak tak buatsaih chho mêktu thuziak hmang hian tlángkawmna hi lo siam ngawt mai teh ang. “Kan kohhran inkhawmpùiin ‘Ropùi te’ tia hman tur a tih miau avangin lungsi takin ‘ropùi te’ tih rih mai hi a sual lo…, Zawi muanga thil her chhuak hi a him ṭhin. ROPUINA TE tia a inher chhuah hun kan thlîr mêk a ni ber e.”